Formula Sheet : Magnetic Effects of Electric Current

---

Chapter: Magnetic Effects of Electric Current : Formula Sheet

1. Magnetic Field around a Straight Current Carrying Conductor

Magnetic field at distance r from a straight conductor carrying current I is: ধাৰা বহন কৰা সোজা তাৰত r দূৰত্বত চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰৰ মান:

Formula / সূত্ৰ: B = (μ₀ I) / (2πr)

Where / য'ত, μ₀ = 4π × 10⁻⁷ T m A⁻¹ (Permeability of free space)

2. Magnetic Field in a Circular Coil

Magnetic field at the centre of a circular coil: বৃত্তাকাৰ কইলৰ কেন্দ্ৰত চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ:

Formula / সূত্ৰ: B = (μ₀ I) / (2r)

Important Concept / গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণা: B ∝ I (Current doubles → Magnetic field doubles)

3. Force on a Current Carrying Conductor

Force acting on a conductor placed in a magnetic field: চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰত ৰখা ধাৰা বহন কৰা তাৰত প্ৰয়োগ হোৱা বল:

Formula / সূত্ৰ: F = B I L

Where / য'ত,
B = Magnetic field (Tesla)
I = Current (Ampere)
L = Length of conductor (metre)

4. Fleming’s Left Hand Rule (Direction of Force)

Used to find direction of force in electric motor. বৈদ্যুতিক মোটৰত বলৰ দিশ নিৰ্ণয় কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

• Thumb → Force


• Forefinger → Magnetic field


• Middle finger → Current

5. Electric Motor – Power Formula

Power consumed by motor: মোটৰে ব্যৱহাৰ কৰা ক্ষমতা:

Formula / সূত্ৰ: P = V I

Where / য'ত, P = Power (Watt), V = Voltage (Volt), I = Current (Ampere)

6. Ampere Turns (Electromagnet / Solenoid)

Strength of electromagnet depends on ampere-turns. ইলেক্ট্ৰ’মেগনেটৰ শক্তি এম্পিয়াৰ-পাকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

Formula / সূত্ৰ: Ampere-turns = N × I

Where / য'ত,
N = Number of turns
I = Current

7. Important Proportional Relations

• Magnetic field ∝ Current : চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ ∝ ধাৰা
• Force ∝ Magnetic field : বল ∝ চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ
• Force ∝ Current : বল ∝ ধাৰা
• Force ∝ Length of conductor : বল ∝ তাৰৰ দৈৰ্ঘ্য

8. Units to Remember

• Magnetic field → Tesla (T) : চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ → টেছলা (T)
• Force → Newton (N) : বল → নিউটন (N)
• Current → Ampere (A) : ধাৰা → এম্পিয়াৰ (A)
• Length → metre (m) : দৈৰ্ঘ্য → মিটাৰ (m)
• Power → Watt (W) : ক্ষমতা → ৱাট (W)

Board Exam Tips :

• Always write formula first
• Use SI units only
• Show step-by-step calculation
• Direction questions → mention Fleming’s Left Hand Rule
• Neat presentation = full marks

=================================================================================

Class 10 Science (Physics) – PYQ MCQs

1. The SI unit of magnetic field is - চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰৰ SI একক হ’ল -
A. Ampere B. Tesla C. Volt D. Newton
Ans: B
Explanation: Magnetic field strength is measured in Tesla (T). ব্যাখ্যা: চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰৰ শক্তি টেছলা (T) এককত মাপা হয়।

2. Which rule gives the direction of magnetic field around a straight conductor ? সোজা তাৰত চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰৰ দিশ কিহে নিৰ্ণয় কৰে ?
A. Fleming’s Left Hand Rule B. Fleming’s Right Hand Rule C. Right Hand Thumb Rule D. Maxwell Rule
Ans: C
Explanation: Right Hand Thumb Rule shows the direction of magnetic field around a current-carrying conductor. ব্যাখ্যা: Right Hand Thumb Rule এ ধাৰা বহন কৰা তাৰত ক্ষেত্ৰৰ দিশ দেখুৱায়।

3. If current through a conductor is doubled, the magnetic field becomes - তাৰত ধাৰা দুগুণ কৰিলে চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ -
A. Half B. Same C. Double D. Zero
Ans: C
Explanation: Magnetic field is directly proportional to current (B ∝ I). ব্যাখ্যা: চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ ধাৰাৰ সৈতে সোজাসুজি সমানুপাতিক।

4. The formula for force on a current-carrying conductor is - ধাৰা বহন কৰা তাৰত বলৰ সূত্ৰ -
A. F = VI B. F = IR C. F = BIL D. F = V/R
Ans: C
Explanation: Force depends on magnetic field (B), current (I), and length (L). ব্যাখ্যা: বল চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ, ধাৰা আৰু তাৰৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

5. Which device converts electrical energy into mechanical energy ? বিদ্যুৎ শক্তিক যান্ত্ৰিক শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰা যন্ত্ৰ -
A. Generator B. Motor C. Transformer D. Battery
Ans: B
Explanation: Electric motor converts electrical energy into mechanical energy. ব্যাখ্যা: বৈদ্যুতিক মোটৰে বিদ্যুৎ শক্তিক যান্ত্ৰিক শক্তিলৈ সলনি কৰে।

6. The magnetic field inside a solenoid is - ছলেনইডৰ ভিতৰত চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ -
A. Zero B. Non-uniform C. Circular D. Uniform
Ans: D
Explanation: Field lines inside a solenoid are parallel and equally spaced. ব্যাখ্যা: ছলেনইডৰ ভিতৰত ক্ষেত্ৰ সমান আৰু সমান্তৰাল হয়।

7. Fleming’s Left Hand Rule is used in - Fleming’s Left Hand Rule ব্যৱহাৰ কৰা হয় -
A. Generator B. Motor C. Transformer D. Heater
Ans: B
Explanation: It gives the direction of force in an electric motor. ব্যাখ্যা: ই মোটৰত বলৰ দিশ নিৰ্ণয় কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ হয়।

8. The direction of induced current is given by - উৎপন্ন ধাৰাৰ দিশ কিহে দিয়ে ?
A. Right Hand Thumb Rule  B. Fleming’s Left Hand Rule  C. Fleming’s Right Hand Rule  D. Ohm’s Law
Ans: C
Explanation: Fleming’s Right Hand Rule is used for electric generators. ব্যাখ্যা: জেনেৰেটৰত উৎপন্ন ধাৰাৰ দিশ জানিবলৈ Fleming’s Right Hand Rule ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

9. Magnetic field lines never - চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰৰ ৰেখা কেতিয়াও -
A. Bend B. Curve C. Intersect D. Form loops
Ans: C
Explanation: If field lines intersect, direction of field becomes ambiguous. ব্যাখ্যা: ৰেখা মিলিলে ক্ষেত্ৰৰ দিশ অস্পষ্ট হৈ যায়।

10. Force on a current-carrying conductor is maximum when it is placed - ধাৰা বহন কৰা তাৰত বল সৰ্বাধিক হয় যেতিয়া ই থাকে -
A. Parallel to magnetic field  B. At rest  C. Inclined to field  D. Perpendicular to magnetic field
Ans: D
Explanation: Force is maximum when conductor is perpendicular to magnetic field. ব্যাখ্যা: তাৰ ক্ষেত্ৰৰ লগত লম্ব থাকিলে বল সৰ্বাধিক হয়।