Methods of Heat Transfer : তাপ সঞ্চালনৰ পদ্ধতি

---

1. Conduction (চালন)

• Heat flows from hotter end to colder end through direct contact : তাপ গৰম অংশৰ পৰা ঠাণ্ডা অংশলৈ সোজাকৈ যায়


• Occurs mainly in solids : সাধাৰণতে ঠোস পদাৰ্থত হয়


• Example: Heating one end of a metal rod : উদাহৰণ: লোহাৰ দণ্ডৰ এটা অংশ গৰম কৰিলে আনটো অংশো গৰম হয়

2. Convection (প্ৰবাহন)

• Heat transfer in liquids and gases by movement of particles : তৰল আৰু গেছত কণাৰ গতিৰ জৰিয়তে তাপ সঞ্চালন হয়


• Hot fluid rises, cold fluid sinks : গৰম অংশ ওপৰলৈ উঠে, ঠাণ্ডা অংশ তললৈ নামে


• Example: Boiling water, sea breeze : উদাহৰণ: পানী উতলোৱা, সাগৰ-বতাহ

3. Radiation (বিকিৰণ)

• Heat transfer by electromagnetic waves : তাপ তড়িৎচুম্বকীয় তরংগৰ মাধ্যমে সঞ্চালিত হয়


• No medium required : কোনো মাধ্যমৰ প্ৰয়োজন নাই


• Example: Heat from Sun reaching Earth : উদাহৰণ: সূৰ্যৰ তাপ পৃথিৱীত আহে

Key Differences

• Conduction → Solid (চালন → ঠোস)


• Convection → Liquid/Gas (প্ৰবাহন → তৰল/গেছ)


• Radiation → No medium (বিকিৰণ → মাধ্যম নাই)

MCQs

Q1. Heat transfer in solids mainly occurs by: ঠোস পদাৰ্থত তাপ কিদৰে সঞ্চালিত হয় ?
(a) Convection (b) Radiation (c) Conduction (d) Reflection

Ans: (c) Conduction
Explanation: Conduction occurs in solids through direct contact. ব্যাখ্যা: ঠোস পদাৰ্থত চালনৰ দ্বাৰা তাপ সঞ্চালিত হয়।

Q2. Which method does not require a medium ? কোনটো পদ্ধতিত মাধ্যমৰ প্ৰয়োজন নাই ?
(a) Conduction (b) Convection (c) Radiation (d) Evaporation

Ans: (c) Radiation
Explanation: Radiation can travel through vacuum. ব্যাখ্যা: বিকিৰণ শূন্যতাও চলি যাব পাৰে।

Q3. Convection occurs in: Convection ক’ত হয় ?
(a) Solids (b) Liquids and gases (c) Vacuum (d) Metals only

Ans: (b) Liquids and gases
Explanation: It needs movement of particles. ব্যাখ্যা: কণাৰ গতিৰ প্ৰয়োজন হয়।

Q4. Heat from the Sun reaches Earth by: সূৰ্যৰ তাপ পৃথিৱীত কেনেকৈ আহে ?
(a) Conduction (b) Convection (c) Radiation (d) Reflection

Ans: (c) Radiation

Explanation: Space has no medium, so radiation works. ব্যাখ্যা: মহাশূন্যত মাধ্যম নাই, সেয়েহে বিকিৰণ।

Q5. In convection, hot fluid: Convectionত গৰম তৰল -
(a) Sinks (b) Rises (c) Stops (d) Freezes

Ans: (b) Rises

Explanation: Hot fluid becomes less dense and rises. ব্যাখ্যা: গৰম তৰল পাতল হৈ ওপৰলৈ উঠে।

Short Answer (2–3 Marks)

There are three methods of heat transfer: conduction, convection, and radiation. Conduction occurs in solids through direct contact, convection occurs in liquids and gases by movement of particles, and radiation transfers heat without any medium.

তাপ সঞ্চালনৰ তিনিটা পদ্ধতি আছে: চালন, প্ৰবাহন আৰু বিকিৰণ। চালন ঠোস পদাৰ্থত হয়, প্ৰবাহন তৰল আৰু গেছত হয়, আৰু বিকিৰণ কোনো মাধ্যম নোহোৱাকৈ তাপ সঞ্চালন কৰে।

 Exam Trick:

• Solid → Conduction


• Liquid/Gas → Convection


• No Medium → Radiation