Methods of Heat Transfer : তাপ সঞ্চালনৰ পদ্ধতি

---

1. Conduction (চালন) : Conduction is the process of heat transfer in which heat flows from the hotter end to the colder end through direct contact between particles. It mainly occurs in solid substances, where particles are closely packed and pass energy from one to another without moving from their positions. A common example is heating one end of a metal rod - the other end gradually becomes hot. চালন হৈছে এনে এক প্ৰক্ৰিয়া য’ত তাপ গৰম অংশৰ পৰা ঠাণ্ডা অংশলৈ সোজাকৈ সংস্পৰ্শৰ জৰিয়তে যায়। ই সাধাৰণতে ঠোস পদাৰ্থত হয়, য’ত কণাবোৰ ওচৰ-ওচৰকৈ থাকে আৰু স্থান সলনি নকৰাকৈ শক্তি স্থানান্তৰ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, লোহাৰ দণ্ডৰ এটা অংশ গৰম কৰিলে আনটো অংশো ধীৰে ধীৰে গৰম হয়।

2. Convection (প্ৰবাহন) : Convection is the transfer of heat in liquids and gases by the movement of particles. When a fluid is heated, the hotter and lighter part rises upward, while the cooler and heavier part sinks downward, creating a circular motion called convection current. Examples include boiling water and natural phenomena like sea breeze. প্ৰবাহন হৈছে তৰল আৰু গেছত কণাৰ গতিৰ জৰিয়তে তাপ সঞ্চালন হোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়া। যেতিয়া কোনো তৰল বা গেছ গৰম হয়, তেতিয়া গৰম আৰু হালধীয়া অংশ ওপৰলৈ উঠে আৰু ঠাণ্ডা আৰু ঘন অংশ তললৈ নামে। এইদৰে এটা চক্ৰাকাৰ গতি (convection current) সৃষ্টি হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, পানী উতলোৱা আৰু সাগৰ-বতাহ।

3. Radiation (বিকিৰণ) : Radiation is the transfer of heat through electromagnetic waves, and it does not require any material medium. This means heat can travel even through empty space. The best example is the heat from the Sun reaching the Earth. বিকিৰণ হৈছে তাপ তড়িৎচুম্বকীয় তরংগৰ মাধ্যমে সঞ্চালিত হোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়া, য’ত কোনো মাধ্যমৰ প্ৰয়োজন নহয়। অৰ্থাৎ তাপ শূন্য স্থানতো গতি কৰিব পাৰে। ইয়াৰ সৰ্বাধিক ভাল উদাহৰণ হৈছে সূৰ্যৰ তাপ পৃথিৱীত আহি পোৱা।

Key Differences (মূল পাৰ্থক্য)

• Conduction (চালন): Occurs in solids (ঠোস পদাৰ্থত)


• Convection (প্ৰবাহন): Occurs in liquids and gases (তৰল আৰু গেছত)


• Radiation (বিকিৰণ): No medium required (মাধ্যম নালাগে)

Key Differences

• Conduction → Solid (চালন → ঠোস)


• Convection → Liquid/Gas (প্ৰবাহন → তৰল/গেছ)


• Radiation → No medium (বিকিৰণ → মাধ্যম নাই)

=====================================================================

MCQs

Q1. Heat transfer in solids mainly occurs by: ঠোস পদাৰ্থত তাপ কিদৰে সঞ্চালিত হয় ?
(a) Convection (b) Radiation (c) Conduction (d) Reflection

Ans: (c) Conduction Explanation: Conduction occurs in solids through direct contact. ব্যাখ্যা: ঠোস পদাৰ্থত চালনৰ দ্বাৰা তাপ সঞ্চালিত হয়।

Q2. Which method does not require a medium ? কোনটো পদ্ধতিত মাধ্যমৰ প্ৰয়োজন নাই ?
(a) Conduction (b) Convection (c) Radiation (d) Evaporation

Ans: (c) Radiation Explanation: Radiation can travel through vacuum. ব্যাখ্যা: বিকিৰণ শূন্যতাও চলি যাব পাৰে।

Q3. Convection occurs in: Convection ক’ত হয় ?
(a) Solids (b) Liquids and gases (c) Vacuum (d) Metals only

Ans: (b) Liquids and gases Explanation: It needs movement of particles. ব্যাখ্যা: কণাৰ গতিৰ প্ৰয়োজন হয়।

Q4. Heat from the Sun reaches Earth by: সূৰ্যৰ তাপ পৃথিৱীত কেনেকৈ আহে ?
(a) Conduction (b) Convection (c) Radiation (d) Reflection

Ans: (c) Radiation Explanation: Space has no medium, so radiation works. ব্যাখ্যা: মহাশূন্যত মাধ্যম নাই, সেয়েহে বিকিৰণ।

Q5. In convection, hot fluid: Convectionত গৰম তৰল -
(a) Sinks (b) Rises (c) Stops (d) Freezes

Ans: (b) Rises Explanation: Hot fluid becomes less dense and rises. ব্যাখ্যা: গৰম তৰল পাতল হৈ ওপৰলৈ উঠে।

Short Answer (2–3 Marks)

There are three methods of heat transfer: conduction, convection, and radiation. Conduction occurs in solids through direct contact, convection occurs in liquids and gases by movement of particles, and radiation transfers heat without any medium. তাপ সঞ্চালনৰ তিনিটা পদ্ধতি আছে: চালন, প্ৰবাহন আৰু বিকিৰণ। চালন ঠোস পদাৰ্থত হয়, প্ৰবাহন তৰল আৰু গেছত হয়, আৰু বিকিৰণ কোনো মাধ্যম নোহোৱাকৈ তাপ সঞ্চালন কৰে।

 Exam Trick: i. Solid → Conduction, ii. Liquid/Gas → Convection, iii. No Medium → Radiation