Acceleration (ত্বৰণ)

---

Acceleration(ত্বৰণ)

Definition (সংজ্ঞা)

Acceleration is the rate of change of velocity with time, which means it tells how quickly the velocity of an object changes from an initial value (V₁ – slow) to a final value (V₂ – fast). This change in velocity may happen due to change in speed or change in direction, so acceleration is not only about speed but also direction.

ত্বৰণ হৈছে সময়ৰ সৈতে বেগৰ পৰিবর্তনৰ হাৰ, অৰ্থাৎ এটা বস্তুৰ বেগ কিমান তাড়াতাড়ি সলনি হয় তাক বুজায়। বেগ আৰম্ভণি মান (V₁ – ধীৰ) পৰা অন্তিম মান (V₂ – তেজ) লৈ সলনি হ’ব পাৰে। এই পৰিবর্তন গতি বা দিশ দুয়োটাৰ ক্ষেত্ৰতেই হ’ব পাৰে।

Formula (সূত্ৰ) : a = v - u / t​

a = acceleration(ত্বৰণ), u = initial velocity(আৰম্ভণিৰ বেগ), v = final velocity(অন্তিম বেগ), t = time(সময়)

Numerical Example (সংখ্যাগত উদাহৰণ)

A car increases its velocity from 10 m/s to 30 m/s in 5 s. Find acceleration. এখন গাড়ীয়ে 10 m/s পৰা 30 m/s লৈ 5 s ত বেগ বৃদ্ধি কৰে। ত্বৰণ বিচাৰ।

Solⁿ :

• Identify values : u = 10 m/s, v = 30 m/s, t = 5 s


• Apply formula : a = (v − u) / t


• Substitute values : a = (30 − 10) / 5


• Calculate : a = 20 / 5 = 4 m/s²


• Ans: 4 m/s²

Concept Trick (সহজ বুজাৰ কৌশল)

• Acceleration can be positive or negative : ত্বৰণ ধনাত্মক বা ঋণাত্মক হ’ব পাৰে


• Speed increasing → a > 0 (Positive acceleration) : গতি বৃদ্ধি → a > 0 (ধনাত্মক ত্বৰণ)


• Speed decreasing → a < 0 (Negative acceleration / Retardation) : গতি হ্ৰাস → a < 0 (ঋণাত্মক ত্বৰণ)


• Changing direction → Acceleration exists (even if speed is same) : দিশ সলনি হ’লেও → ত্বৰণ থাকে

Physics Formula Breakdown (সহজ বুজা)

Acceleration = Change in velocity ÷ Time : ত্বৰণ = বেগৰ পৰিবর্তন ÷ সময়
Slow → Fast → Change happens → Acceleration : ধীৰ → তেজ → বেগ সলনি → ত্বৰণ

Golden Concept (মুখ্য কথা)

Acceleration happens whenever velocity changes (speed or direction). : যেতিয়া বেগ সলনি হয় (গতি বা দিশ), তেতিয়াই ত্বৰণ হয়।

====================================================================

Acceleration MCQs

1. What is acceleration ? : ত্বৰণ কি ?
A) Speed | B) Distance | C) Rate of change of velocity | D) Time
Ans: C) Rate of change of velocity

Explanation: Acceleration is how quickly velocity changes with time. ব্যাখ্যা: ত্বৰণ হৈছে সময়ৰ সৈতে বেগ কিমান তাড়াতাড়ি সলনি হয়।

2. SI unit of acceleration is: ত্বৰণৰ SI একক কি ?
A) m/s | B) m/s² | C) km/h | D) m
Ans: B) m/s²
Explanation: Acceleration = change in velocity per second → m/s² ব্যাখ্যা: বেগ/সময় → m/s²

3. Acceleration occurs when: ত্বৰণ কেতিয়া হয় ?
A) Speed is constant  B) Velocity changes
C) Object is at rest  D) No motion
Ans: B) Velocity changes

Explanation: Any change in velocity causes acceleration. ব্যাখ্যা: বেগ সলনি হ’লেই ত্বৰণ হয়।

4. If velocity increases, acceleration is: বেগ বৃদ্ধি পালে ত্বৰণ কি হয় ?
A) Zero | B) Negative | C) Positive | D) Constant
Ans: C) Positive
Explanation: Increasing speed → positive acceleration. ব্যাখ্যা: গতি বৃদ্ধি → ধনাত্মক ত্বৰণ।

5. If velocity decreases, acceleration is: বেগ কমিলে ত্বৰণ কি হয় ?
A) Positive | B) Negative | C) Zero | D) Infinite
Ans: B) Negative
Explanation: Decreasing speed → negative acceleration. ব্যাখ্যা: গতি হ্ৰাস → ঋণাত্মক ত্বৰণ।

6. Formula of acceleration is: ত্বৰণৰ সূত্ৰ কি ?
A) v = u + at   B) a = (v - u)/t
C) s = ut   D) F = ma
Ans: B) a = (v - u)/t
Explanation: Acceleration = change in velocity / time ব্যাখ্যা: ত্বৰণ = (v - u)/t

7. If velocity does not change, acceleration is: বেগ সলনি নোহ’লে ত্বৰণ কি ?
A) 1 | B) 0 | C) ∞ | D) -1
Ans: B) 0
Explanation: No change in velocity → no acceleration. ব্যাখ্যা: বেগ সলনি নাই → ত্বৰণ নাই।

8. Changing direction means: দিশ সলনি হ’লে কি হয় ?
A) No acceleration  B) Acceleration occurs
C) Speed zero   D) Distance zero
Ans: B) Acceleration occurs
Explanation: Direction change = velocity change. ব্যাখ্যা: দিশ সলনি মানে বেগ সলনি।

9. Initial velocity is represented by: প্ৰাৰম্ভিক বেগ কিৰে দেখুওৱা হয?
A) v | B) u | C) t | D) a
Ans: B) u 
Explanation: “u” represents initial velocity. ব্যাখ্যা: “u” প্ৰাৰম্ভিক বেগ।

10. Final velocity is represented by: অন্তিম বেগ কিৰে দেখুওৱা হয় ?
A) u | B) a | C) v | D) t
Ans: C) v
Explanation: “v” = final velocity. ব্যাখ্যা: “v” অন্তিম বেগ।

11. Time is represented by: সময় কিৰে দেখুওৱা হয় ?
A) t | B) v | C) u | D) a
Ans: A) t 
Explanation: “t” = time. ব্যাখ্যা: “t” সময়।

12. A car goes from 0 to 20 m/s in 5 s. Acceleration = ?

A) 2 | B) 4 | C) 5 | D) 10
Ans: B) 4
Explanation: (20−0)/5 = 4 m/s² ব্যাখ্যা: (20−0)/5 = 4 m/s²

13. A body moving with constant velocity has: স্থিৰ বেগ থাকিলে ত্বৰণ কি ?
A) Positive | B) Negative | C) Zero | D) Infinite
Ans: C) Zero
Explanation: Constant velocity → no change. ব্যাখ্যা: বেগ স্থিৰ → ত্বৰণ নাই।

14. Acceleration depends on: ত্বৰণ কিহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে ?
A) Distance | B) Mass | C) Change in velocity & time | D) Force only
Ans: C) Change in velocity & time
Explanation: Formula shows dependence. ব্যাখ্যা: সূত্ৰত দেখা যায়।

15. Retardation means: Retardation মানে কি ?
A) Increase in speed  B) Decrease in speed
C) No motion   D) Constant speed
Ans: B) Decrease in speed
Explanation: Retardation = negative acceleration. ব্যাখ্যা: Retardation = ঋণাত্মক ত্বৰণ।

16. Unit of velocity is: বেগৰ একক কি ?
A) m/s | B) m/s² | C) m | D) s
Ans: A) m/s
Explanation: Velocity unit = m/s ব্যাখ্যা: বেগ = m/s

17. If a = 0, then motion is:

যদি a = 0 হয়, তেন্তে গতি কি?
A) Accelerated | B) Uniform | C) Random | D) Circular
Ans: B) Uniform
Explanation: Zero acceleration → uniform motion. ব্যাখ্যা: ত্বৰণ নাই → সমগতি।

18. Negative acceleration is also called: ঋণাত্মক ত্বৰণ কাক কয়?
A) Speed | B) Retardation | C) Force | D) Motion
Ans: B) Retardation
Explanation: Same meaning. ব্যাখ্যা: একে অৰ্থ।

19. Which quantity changes in acceleration ? ত্বৰণত কি সলনি হয় ?
A) Distance | B) Velocity | C) Mass | D) Time only
Ans: B) Velocity
Explanation: Acceleration = change in velocity. ব্যাখ্যা: ত্বৰণ = বেগৰ পৰিবর্তন।

20. Acceleration can be: ত্বৰণ কেনেকুৱা হ’ব পাৰে ?
A) Only positive B) Only negative
C) Both positive & negative   D) None
Ans: C) Both positive & negative
Explanation: It depends on increase or decrease of velocity. ব্যাখ্যা: বেগ বৃদ্ধি বা হ্ৰাস ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।