Refraction through Glass Slab : কাঁচৰ পাতৰ মাজেৰে প্ৰতিসৰণ

---

When a ray of light passes through a glass slab, it bends at the surface due to refraction. The ray first bends towards the normal when it enters the denser medium (glass) and bends away from the normal when it comes out into air. Finally, the emergent ray becomes parallel to the incident ray but shifts sideways. This sideways shift is called lateral displacement.

যেতিয়া পোহৰৰ এটা ৰশ্মি কাঁচৰ পাতৰ মাজেৰে যায়, তেতিয়া প্ৰতিসৰণৰ বাবে ই বেঁকা হয়। ৰশ্মিটো ঘন মাধ্যম (কাঁচ) ত প্ৰৱেশ কৰাৰ সময়ত লম্বৰ ফালে বাকে আৰু পুনৰ বায়ুত ওলাই অহাৰ সময়ত লম্বৰ পৰা আঁতৰে বাকে। শেষত, নিৰ্গত ৰশ্মিটো আপতিত ৰশ্মিৰ সমান্তৰাল হয়, কিন্তু কাষলৈ সৰি যায়। এই কাষীয় সৰণক পাৰ্শ্বীয় সৰণ (Lateral Displacement) বোলা হয়।

Important Terms : গুৰুত্বপূর্ণ শব্দসমূহ

1. Incident Ray (PQ) : আপতিত ৰশ্মি : The ray of light that strikes the surface of the glass slab is called the incident ray. কাঁচৰ পাতৰ পৃষ্ঠত পৰা পোহৰৰ ৰশ্মিক আপতিত ৰশ্মি বোলা হয়।

2. Refracted Ray (QR) : প্ৰতিসৰিত ৰশ্মি : The ray that bends inside the glass slab is called the refracted ray. কাঁচৰ পাতৰ ভিতৰত বেঁকা হোৱা ৰশ্মিক প্ৰতিসৰিত ৰশ্মি বোলা হয়।

3. Emergent Ray (RS) : নিৰ্গত ৰশ্মি : The ray that comes out from the glass slab is called the emergent ray.
কাঁচৰ পাতৰ পৰা বাহিৰ হোৱা ৰশ্মিক নিৰ্গত ৰশ্মি বোলা হয়।

Key Points : মুখ্য বিষয়সমূহ

1. Angle of Incidence = Angle of Emergence (আপতন কোণ = নিৰ্গমন কোণ) : ∠i = ∠e

The angle of emergence is equal to the angle of incidence. নিৰ্গমন কোণ আপতন কোণৰ সমান হয়।

2. Emergent Ray is Parallel to Incident Ray নিৰ্গত ৰশ্মি আপতিত ৰশ্মিৰ সমান্তৰাল

The emergent ray remains parallel to the incident ray after passing through the glass slab. কাঁচৰ পাতৰ মাজেৰে যোৱাৰ পিছত নিৰ্গত ৰশ্মিটো আপতিত ৰশ্মিৰ সমান্তৰাল থাকে।

3. Lateral Displacement : পাৰ্শ্বীয় সৰণ : Although the emergent ray is parallel to the incident ray, it shifts sideways. This shift is called lateral displacement. নিৰ্গত ৰশ্মিটো আপতিত ৰশ্মিৰ সমান্তৰাল হলেও ই কাষলৈ সৰি যায়। এই সৰণক পাৰ্শ্বীয় সৰণ বোলা হয়।

=======================================================

MCQs – Refraction through Glass Slab

1. The bending of light when it passes from one medium to another is called: পোহৰ এটা মাধ্যমৰ পৰা আন এটালৈ গ’লে দিশ সলনি হোৱাক কি কয় ?     

 Option: A) Reflection / প্ৰতিফলন B) Refraction / প্ৰতিসৰণ C) Dispersion / বিচ্ছুৰণ D) Scattering / বিকিৰণ

Ans / উত্তৰ: B) Refraction / প্ৰতিসৰণ

Explanation / ব্যাখ্যা: Refraction is the bending of light in different media. বিভিন্ন মাধ্যমত পোহৰ বেঁকে যোৱাক প্ৰতিসৰণ কয়।

2. The ray entering the glass slab is called: Glass slab ত প্ৰৱেশ কৰা ৰশ্মিক কি কয় ?

Option:A) Emergent Ray / উদ্গত ৰশ্মি B) Reflected Ray / প্ৰতিফলিত ৰশ্মি C) Incident Ray / আপতিত ৰশ্মি D) Normal / লম্ব

Ans / উত্তৰ: C) Incident Ray / আপতিত ৰশ্মি

Explanation  / ব্যাখ্যা: The ray striking the surface first is called incident ray. পৃষ্ঠত প্ৰথমে পৰা ৰশ্মিক আপতিত ৰশ্মি কয়।

3. The ray coming out of the glass slab is called: Glass slab ৰ পৰা ওলাই অহা ৰশ্মিক কি কয় ?

2. What is lateral displacement ? Lateral displacement কি ?

Ans / উত্তৰ: The sideways shift of the emergent ray from the original path is called lateral displacement. উদ্গত ৰশ্মি মূল পথৰ পৰা পাশফালে সৰি যোৱাক lateral displacement কয়।

3. State one property of the emergent ray in a glass slab. Glass slab ত উদ্গত ৰশ্মিৰ এটা গুণ লিখা।

Ans / উত্তৰ: The emergent ray is parallel to the incident ray. উদ্গত ৰশ্মি আপতিত ৰশ্মিৰ সমান্তৰাল হয়।

4. Define incident ray and refracted ray. Incident ray আৰু refracted ray ৰ সংজ্ঞা লিখা।

Ans / উত্তৰ: Incident Ray: The ray striking the surface. আপতিত ৰশ্মি: পৃষ্ঠত পৰা ৰশ্মি।

Refracted Ray: The bent ray inside the medium. প্ৰতিসৰিত ৰশ্মি: মাধ্যমৰ ভিতৰত বেঁকা হোৱা ৰশ্মি।

5 Marks Questions & Answers

1. Explain refraction through a glass slab with diagram. চিত্ৰসহ কাঁচৰ ফলকৰ মাজেৰে পোহৰৰ প্ৰতিসৰণ ব্যাখ্যা কৰা।

Ans / উত্তৰ: When a ray of light enters a glass slab from air, it bends towards the normal because glass is denser than air. Inside the slab, the ray travels along a different path. When it emerges out into air, it bends away from the normal. The emergent ray becomes parallel to the incident ray but is laterally displaced.

যেতিয়া পোহৰৰ ৰশ্মি বায়ুৰ পৰা কাঁচৰ ফলকত প্ৰৱেশ কৰে, তেতিয়া কাঁচ বায়ুতকৈ ঘন হোৱাৰ বাবে ৰশ্মি লম্বৰ ফালে বেঁকে যায়। ফলকৰ ভিতৰত ৰশ্মিটো আন পথেদি গতি কৰে। পুনৰ বায়ুত ওলাই আহোঁতে ই লম্বৰ পৰা আঁতৰি যায়। উদ্গত ৰশ্মি আপতিত ৰশ্মিৰ সমান্তৰাল হয় কিন্তু কিছুটা পাশফালে সৰি যায়।

2. Write the important terms related to refraction through glass slab. Glass slab ৰ মাজেৰে প্ৰতিসৰণৰ সৈতে জড়িত গুৰুত্বপূর্ণ পদসমূহ লিখা।

Ans / উত্তৰ:

1. Incident Ray – Ray striking the surface. আপতিত ৰশ্মি – পৃষ্ঠত পৰা ৰশ্মি।


2. Refracted Ray – Bent ray inside the slab. প্ৰতিসৰিত ৰশ্মি – ফলকৰ ভিতৰত বেঁকা হোৱা ৰশ্মি।


3. Emergent Ray – Ray coming out of the slab. উদ্গত ৰশ্মি – ফলকৰ পৰা ওলাই অহা ৰশ্মি।


4. Normal – Perpendicular line at point of incidence. Normal – আপতন বিন্দুত লম্ব ৰেখা।


5. Angle of Incidence – Angle between incident ray and normal. আপতন কোণ – আপতিত ৰশ্মি আৰু লম্বৰ মাজৰ কোণ।


6. Angle of Refraction – Angle between refracted ray and normal. প্ৰতিসৰণ কোণ – প্ৰতিসৰিত ৰশ্মি আৰু লম্বৰ মাজৰ কোণ।