What is গুপ্ত তাপ (Latent Heat) & বিশিষ্ট তাপ (Specific Heat) ?

---

What is গুপ্ত তাপ (Latent Heat) & বিশিষ্ট তাপ (Specific Heat) ?

1. Definition (সংজ্ঞা)

• Latent Heat  (গুপ্ত তাপ): Heat absorbed or released during a change of state without temperature change. (অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তনৰ সময়ত শোষিত বা নিৰ্গত হোৱা তাপ, কিন্তু তাপমাত্ৰা সলনি নহয়।)


• Specific Heat (বিশিষ্ট তাপ): Heat required to raise the temperature of unit mass of a substance by 1°C. (একক ভৰৰ পদাৰ্থৰ তাপমাত্ৰা 1°C বৃদ্ধি কৰিবলৈ প্ৰয়োজন হোৱা তাপ।)

2. Temperature Change (তাপমাত্ৰাৰ পৰিৱৰ্তন)

• Latent Heat  (গুপ্ত তাপ): No temperature change. (তাপমাত্ৰা সলনি নহয়।)


• Specific Heat  (বিশিষ্ট তাপ): Temperature changes. (তাপমাত্ৰা সলনি হয়।)

3. State Change (অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তন)

• Latent Heat  (গুপ্ত তাপ): Change of state occurs. (অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তন হয়।)


• Specific Heat (বিশিষ্ট তাপ): No state change is necessary. (অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তন আৱশ্যক নহয়।)

4. Formula (সূত্ৰ)

• Latent Heat (গুপ্ত তাপ): Q = mL


• Specific Heat (বিশিষ্ট তাপ): Q = mcΔT

5. Unit (একক)

• Latent Heat (গুপ্ত তাপ): J/kg


• Specific Heat (বিশিষ্ট তাপ): J/(kg°C) বা J/(kg·K)

6. Example (উদাহৰণ)

• Latent Heat (গুপ্ত তাপ): Melting ice at 0°C. (0°C ত বৰফ গলি যোৱা।)


• Specific Heat (বিশিষ্ট তাপ): Heating water from 20°C to 30°C. (20°C ৰ পৰা 30°C লৈ পানী গৰম কৰা।)

7. Importance (গুৰুত্ব)

• Latent Heat (গুপ্ত তাপ): Important in melting, freezing, boiling and condensation. (গলন, জমাট বন্ধা, উতলন আৰু ঘনীভৱন প্ৰক্ৰিয়াত গুৰুত্বপূর্ণ।)


• Specific Heat (বিশিষ্ট তাপ): Important in heating and cooling calculations. (গৰম আৰু ঠাণ্ডা হোৱাৰ গণনাত গুৰুত্বপূর্ণ।)

Easy Trick (সহজ কৌশল)

• Latent Heat = State changes, Temperature same (গুপ্ত তাপ = অৱস্থা সলনি হয়, তাপমাত্ৰা একেই থাকে।)


• Specific Heat = Temperature changes, State same (বিশিষ্ট তাপ = তাপমাত্ৰা সলনি হয়, অৱস্থা একেই থাকে।)

Explanation / ব্যাখ্যা

Latent Heat (গুপ্ত তাপ): When a substance changes its state (solid → liquid or liquid → gas), it absorbs or releases heat, but its temperature remains constant.

যেতিয়া কোনো পদাৰ্থে নিজৰ অৱস্থা সলনি কৰে (কঠিন → তৰল বা তৰল → গেছ), তেতিয়া ই তাপ শোষণ বা নিৰ্গত কৰে, কিন্তু তাপমাত্ৰা একেই থাকে।

Example / উদাহৰণ:

• Ice melts at 0°C. (0°C ত বৰফ গলি যায়।)


• During melting, the temperature remains 0°C. (গলি থাকোঁতে তাপমাত্ৰা 0°C-এই থাকে।)

Specific Heat (বিশিষ্ট তাপ)

When heat is supplied to a substance and its temperature increases without changing its state, specific heat is involved.

যেতিয়া কোনো পদাৰ্থক তাপ দিয়া হয় আৰু তাৰ তাপমাত্ৰা বৃদ্ধি পায় কিন্তু অৱস্থা সলনি নহয়, তেতিয়া বিশিষ্ট তাপ জড়িত থাকে।

Example / উদাহৰণ:

• Water is heated from 20°C to 30°C. (পানীক 20°C ৰ পৰা 30°C লৈ গৰম কৰা হয়।)


• Water remains liquid, only temperature changes.(পানী তৰল অৱস্থাতেই থাকে, কেৱল তাপমাত্ৰা বৃদ্ধি পায়।)

MCQ

1. Which heat causes a change of state without changing temperature ? (কোন তাপে তাপমাত্ৰা সলনি নকৰাকৈ অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তন ঘটায় ?)

A) Specific Heat  B) Latent Heat  C) Thermal Heat  D) Kinetic Heat

Ans: B) Latent Heat

Explanation: Latent heat is used for changing the state of a substance while the temperature remains constant. ব্যাখ্যা: গুপ্ত তাপ পদাৰ্থৰ অৱস্থা সলনি কৰাত ব্যৱহাৰ হয়, কিন্তু তাপমাত্ৰা সলনি নহয়।

2. The formula Q = mcΔT is used for: Q = mcΔT সূত্ৰটো কিহৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয় ?

A) Latent Heat  B) Heat of Fusion  C) Specific Heat  D) Heat of Vaporization

Ans: C) Specific Heat

Explanation: This formula calculates the heat required to change the temperature of a substance. ব্যাখ্যা: এই সূত্ৰটোৱে কোনো পদাৰ্থৰ তাপমাত্ৰা সলনি কৰিবলৈ প্ৰয়োজন হোৱা তাপ গণনা কৰে।

3. Melting of ice at 0°C is an example of: (0°C ত বৰফ গলি যোৱা কিহৰ উদাহৰণ ?)

A) Specific Heat  B) Latent Heat  C) Conduction  D) Radiation

Ans: B) Latent Heat

Explanation: While ice melts, heat is absorbed but the temperature remains at 0°C. ব্যাখ্যা: বৰফ গলাৰ সময়ত তাপ শোষিত হয়, কিন্তু তাপমাত্ৰা 0°C-এই থাকে।

4. What is the SI unit of Latent Heat ? (গুপ্ত তাপৰ SI একক কি ?)

A) J/(kg°C)  B) J/kg  C) J/°C   D) kg/J

Ans: B) J/kg

Explanation: Latent heat is the heat required per kilogram for a change of state. ব্যাখ্যা: গুপ্ত তাপ হৈছে প্ৰতি কিলোগ্ৰাম পদাৰ্থৰ অৱস্থা সলনি কৰিবলৈ প্ৰয়োজন হোৱা তাপ।

5. Heating water from 20°C to 30°C involves: (পানী 20°C ৰ পৰা 30°C লৈ গৰম কৰাটো কিহৰ সৈতে জড়িত ?)

A) Latent Heat  B) Heat of Fusion  C) Specific Heat  D) No Heat

Ans: C) Specific Heat

Explanation: Only the temperature changes; the state remains liquid. ব্যাখ্যা: ইয়াত কেৱল তাপমাত্ৰা বৃদ্ধি পায়, কিন্তু পানীৰ অৱস্থা তৰলেই থাকে।